Chợ Hà Nội xưa

Hà Nội xưa nổi tiếng với một văn hóa chợ, đến mức nơi đây đã từng được gọi với cái tên không chính thức là “Kẻ Chợ” từ khoảng thế kỷ XV. Khi ấy, kinh thành Thăng Long được mở rộng về phía đông và khu vực này trở thành nơi hội tụ các ngành nghề, là nơi họp chợ, là thị trường lớn nhất Việt Nam ngày ấy. Kẻ Chợ chỉ nơi buôn bán ngoài kinh thành, nhưng dân gian gộp cả nơi vua ở lẫn khu buôn bán gọi chung bằng cái tên này. “Kẻ Chợ” còn xuất hiện phổ biến trong các tư liệu phương Tây với những biến âm: Cacho, Catchou, Checio, Kacho, Kichou…

Chợ ở Thăng Long thực ra xuất hiện từ trước đó rất lâu, với mật độ chợ dày đặc nhất tại nơi mà ngày nay chúng ta gọi là phố cổ. Địa điểm họp chợ thường ở nơi có bãi đất rộng, cửa thành, cửa sông và hai bên sông Tô Lịch - những vị trí thuận tiện cho đi lại. Sách ‘Đại Nam nhất thống chí’ viết rằng nếu chỉ tính trên đất là Hà Nội bấy giờ, có 12 chợ, trong đó có Chợ Mới - chính là chợ Đồng Xuân hiện tại. Có thể nói, cả Hà Nội thời ấy cũng là một cái chợ lớn với năm bảy chục phố “Hàng”, cũng như một số lượng lớn các chợ lưu động không tên với những người buôn bán hàng rong tại các ngã ba, ngã tư, hay những khu đất trống.

Thậm chí, chợ xưa ngoài mua bán bình thường còn có cả những loại hình giải trí như hát xẩm, nặn tò he,... Chợ Hàng Da cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX còn có các gánh xiếc thú của người Hà Lan biểu diễn. Một phiên chợ cứ như ngày hội. Chợ xưa cũng là nơi hội tụ chuyện của thiên hạ, hay nói theo ngôn ngữ bao cấp là “thông tấn xã vỉa hè”. Trong lúc ế hàng, lúc mặc cả, mọi người tán gẫu việc này việc nọ, một lần họp chợ là thêm bao điều truyền tai nhau.

Hà Nội phát triển, chợ nơi đây cũng vậy. Trải qua hàng trăm năm, chữ "Kẻ chợ" giờ đây gần như không còn ai dùng nữa. Hà Nội ngày nay không chỉ là nơi buôn bán đơn thuần mà đã trở thành trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế của cả nước. Những siêu thị và trung tâm thương mại mọc lên ngày càng nhiều, số lượng chợ truyền thống giảm đi. Thế nhưng, văn hóa chợ vẫn chưa hoàn toàn biến mất khỏi nơi đây. Các bà các mẹ vẫn ngày ngày đảm đang lo cho gia đình tươm tất với những món đồ mua từ chợ. Họ dặn con, đi chợ là phải đi từ sớm.

Tôi lại nghĩ, đi sớm không chỉ để chọn được những thứ thực phẩm tươi ngon nhất, mà còn để thấy chợ Hà Nội thở.
Khi ấy, không gian bận rộn cùng vô vàn các loại hàng hoá ngập cả năm giác quan, sống động với những âm thanh tưởng tạp nham mà lại thân thuộc đến nao lòng. Tiếng đuôi cá quẫy trong chậu, tiếng chiếc quạt nhỏ vù vù đuổi ruồi trên phản thịt, vài câu mặc cả hay giọng chào mời ngọt xớt “mua mở hàng hộ em bác ơi”, tất cả quyện vào nhau thuần một chữ “chợ”.
Trong những rục rịch mua bán, có khi còn thấy cả tiếng mồ hôi rơi…